ΟΙ ΠΡΩΤΟΜΑΣΤΟΡΕΣ ΤΗΣ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗΣ ΤΟΥ 1821 ΚΑΙ

Η ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΣΥΝΑΝΤΗΣΗ ΣΤΗ ΛΕΥΚΑΔΑ - ΑΚΤΗ ΜΑΓΕΜΕΝΟΥ - (1807)

ΑΝΤΩΝΗΣ ΚΑΤΣΑΝΤΩΝΗΣ (1775 1809) - ΙΩΑΝΝΗΣ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΣ (1776 1831).

 

του Κωνσταντίνου Ν. Θώδη *

 

Πρόλογος

 

Η ιστορική περίοδος που πραγματευόμαστε χαρακτηρίζεται έντονα από προεπαναστατικές ζυμώσεις που με ενιαία διάταξη και στόχους έχουν την αρχή τους στο κίνημα του Ρήγα Φεραίου . Η Γαλλική Επανάσταση επηρέασε αρχικά τον ελληνισμό της διασποράς και μέσω του Ρήγα πέρασε στη Βαλκανική και την Ελλάδα. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα η αφύπνιση της σερβικής ιδέας να μεταδοθεί από τον Δοσίθεο Ομπράντοβιτς που συνδέθηκε με το Ρήγα Φεραίο. Μετά τη δολοφονία του Ρήγα από τους Τούρκους στο Βελιγράδι (1798) η ιδέα πέρασε στα Επτάνησα. Ήδη από τα τέλη του 18ου αιώνα η Οθωμανική Αυτοκρατορία αντιμετωπίζει πολλά προβλήματα με τους μόνιμους αντιπάλους της . Ο ανταγωνισμός των δυτικών δυνάμεων για τη νησιωτική Ελλάδα και ο ρωσοτουρκικός πόλεμος (1782 1792) την εξασθενίζουν πολιτικά και οικονομικά . Στην Ήπειρο ο Αλή - πασάς ο Τεπελενλής, αφού καταφέρνει να επιβληθεί όλων των αντιπάλων του, μπέηδων της Αλβανίας, χρίζεται μουτεσαρίφης των Ιωαννίνων . Τοποθετεί σε σημαντικές θέσεις της διοίκησης Έλληνες , ορίζει ως πρωτεύουσά του τα Γιάννενα και την ελληνική γλώσσα ως επίσημη γλώσσα του βασιλείου του. Οι ενέργειές του που στόχο είχαν τη διατήρηση ισορροπιών δεν ήταν αρκετές για να ανατρέψουν τη βία, την τρομοκρατία και την αυθαιρεσία σε όλους τους τομείς της διοίκησης που κατά καιρούς μεταχειριζόταν ο Αλής με τους γιους του κατά των υπόδουλων Ελλήνων, κυρίως κατά των Σουλιωτών και των κλεφταρματωλών των Αγράφων . Οι αλλαγές ''φρουράς'' στη διοίκηση των Επτανήσων από μέρους των δυτικών δυνάμεων που απέτρεπαν την ανάληψη στρατιωτικής δράσης από τον Αλή, τα προβλήματα που επέφερε στο σουλτάνο η εδραίωση της δύναμης του Αλή στη Δυτική Στερεά και την Ήπειρο , οι συνεχείς και αδιάκοποι ρωσοτουρκικοί πόλεμο, αλλά κυρίως η αντίσταση του Κατσαντώνη και των παλικαριών του στα αδούλωτα Άγραφα και των Σουλιωτών , έδωσαν την ευκαιρία στις υγιείς δυνάμεις του τόπου , σε ανθρώπους που γνώριζαν καλά τα γεωπολιτικά δεδομένα της περιοχής και μπορούσαν να επηρεάσουν τη διεθνή πολιτική από τις θέσεις που κατείχαν κατά καιρούς, να σχεδιάσουν και να οργανώσουν πολιτικά και στρατιωτικά την υπόθεση της απελευθέρωσης του γένους. Η όλη επιχείρηση κατευθύνθηκε από τον Ιωάννη Καποδίστρια ο οποίος απέκτησε τις ιδιότητες του πρωθυπουργού της Επτανήσου Πολιτείας , του πρώτου ελληνικού κράτους μετά την Άλωση, του αρχιστράτηγου της Λευκάδας όπου συγκρότησε τον πρώτο ελληνικό τακτικό στρατό χρίζοντας αρχηγό όλων των κλεφτών τον Κατσαντώνη με ομόφωνη γνώμη όλων των οπλαρχηγών , του επικεφαλής της αντικατασκοπίας της ρωσικής στρατιάς που αντιμετώπισε νικηφόρα το Ναπολέοντα και την μεγάλη εμπειρία του υπουργού των εξωτερικών της Ρωσίας (1815 - 1822). Χαρακτηριστικά αναφέρουμε την ανησυχία του σουλτάνου μετά την έναρξη του ρωσοτουρκικού πολέμου (1806) που ακολούθησε μετά την ήττα του τσάρου στο Αούστερλιτς : ''H αυλή της Πετρουπόλεως κατέστησε τας Επτά Νήσους κέντρον ενώσεως όλων των αποστατών του σουλτάνου ...'' Ξεχωρίζουν λοιπόν δύο κέντρα που κατευθύνουν τον αγώνα. Το πρώτο είναι πολιτικό με έδρα την Κέρκυρα και το δεύτερο στρατιωτικό με έδρα τα Άγραφα. Τα δύο αυτά κέντρα συνδέονται και επικοινωνούν με ενδιάμεσο σταθμό τη Λευκάδα που είναι το μόνο σημείο που μπορούν οι Αγραφιώτες καπεταναίοι του Κατσαντώνη να προσεγγίσουν χωρίς κίνδυνο από τα ασκέρια του Αλή - πασά, σε αντίθεση με τους Σουλιώτες που συχνά πέφτουν σε ενέδρες των ανθρώπων του πανούργου Αλή προσπαθώντας να περάσουν απέναντι στην Πάργα για να φέρουν μπαρουτόβολα στους πολιορκημένους. Ας δούμε όμως με τη σειρά τους πρωταγωνιστές και τα γεγονότα.

 

Ο βίος και η κλέφτικη ζωή του Κατσαντώνη

 

Ο Σταυραετός των Αγράφων , των Τζουμέρκων και των βουνών της Ακαρνανίας γεννήθηκε γύρω στα 1775 στο Μάραθο (Μύρεση) Αγράφων της Ευρυτανίας. Πρωτότοκος γιος του αρχιτσέλιγκα Γιάννη Μακρυγιάννη και της Αρετής, το γένος Δίπλα. Ο πατέρας του Κατσαντώνη κατέφυγε στις ελεύθερες περιοχές που εκείνη την εποχή ήταν τα Άγραφα , με το κοπάδι του από το Βασταβέτσι Ιωαννίνων, γενέτειρά του , κυνηγημένος από τον Αλή - πασά. Τα Άγραφα ήταν φωλιά κλεφτών και αρματωλών. Οι κάτοικοι στο Μάραθο τον καλοδέχτηκαν , τον βοήθησαν να στεριώσει και να κάνει προκοπή , ενώ τον πάντρεψαν με την Αρετή , κόρη του κλεφτο - καπετάνιου Βασίλη Δίπλα . Ο Γιάννης και η Αρετή απέκτησαν πέντε παιδιά : Τον Αντώνη που γεννήθηκε στο Μάραθο, τον Κώστα που γεννήθηκε στη Λεπενού Βάλτου ( Λεπενιώτη ) , το Γιώργο που γεννήθηκε στα Χάσια ( Χασιώτη ) , το Χρήστο που πέθανε στη φυλακή των Μετεώρων κρατούμενος των Τούρκων και την Κατερίνα που παντρεύτηκε στη Βελαώρα Απεραντίων . Τα τέσσερα αγόρια βγήκαν μαζί στο κλαρί και έμαθαν τον ανταρτοπόλεμο κοντά στο Δίπλα. Σύμφωνα με την παράδοση η μητέρα τους ακούγοντας συχνά τον Αντώνη καθώς μεγάλωνε να λέει ότι θα φύγει στα βουνά να γίνει κλέφτης τον παρακαλούσε : ''Kάτσ ' Αντώνη μ', κάτσ' Αντώνη μ ' ''. Απ' αυτή τη φράση λέγεται ότι πήρε και το όνομα που έγινε γνωστός. Έγινε κλέφτης σύμφωνα με τα ιστορικά ντοκουμέντα το 1802 σε ηλικία 25 χρόνων . Εγκατέλειψε την ποιμενική ζωή έπειτα από κάποιο περιστατικό που συνέβη με έναν Τούρκο μπουλούκμπαση, ο οποίος τον συνέλαβε με την κατηγορία της ζωοκλοπής. Τον άφησε ελεύθερο μόνο αφού ο πατέρας του κατέβαλε μεγάλο ποσό ως λύτρα. Μετά την απελευθέρωσή του ο Κατσαντώνης σκότωσε τον μπουλούκμπαση και φυγόδικος πλέον στράφηκε στην κλέφτικη ζωή . Εντάχθηκε στην ομάδα του Βασίλη Δίπλα μαζί με τα αδέλφια του . Κοντά στο Δίπλα μαθήτευαν σπουδαίοι αρματωλοί και κλέφτες εκτός των Κατσαντωναίων , όπως ο Τσόγκας , ο Καραγιαννάκης , ο Καραϊσκάκης κ.ά. Στην αρχή πολέμησε με τους Κοντογιανναίους και τους Μπουκουβαλαίους.

 

 

Χαρακτηριστικό είναι το παρακάτω δημοτικό τραγούδι :

 

... Το λεν οι κούκοι στα βουνά κι οι πέρδικες στα πλάγια ,

το λέει κι ο πετροκότσυφας στα κλέφτικα λημέρια .

Οι κλέφτες εσκορπίσανε και γίνανε μπουλούκια .

Ο Δίπλας πάει στ ' Άγραφα κι ο Αντώνης πάει στο Βάλτο .

Κι ο Νάσος πέρα πέρασε κατά τα Βλαχοχώρια ,

για να βαφτίσει ένα παιδί , να πιάσει μια κουμπάρα ...

 

Ένα πουλάκι λάλησε στου Δίπλα το ταμπούρι ,

δεν ελαλούσε σαν πουλί , σαν ούλα τα πουλάκια ,

μόνο λαλούσε κι έλεγε μ ' ανθρώπινη λαλούλα :

 

- Μην είν ' ο Τσόγκας που ' ρχεται , μην είν ' ο Λεπενιώτης ;

- Mηδέ ο Τσόγκας έρχεται , μηδέ ο Λεπενιώτης .

Μόν ' είν ' ο Μουχουρντάραγας με δυο και τρεις χιλιάδες .

Φέρνει ασκέρι διαλεχτό , ούλο τσοχανταραίους .

Στα δόντια παίρνουν το σπαθί , στο χέρι το ντουφέκι .

Ας έρχονται οι παλιότουρκοι , εμείς τους καρτερούμε .

Εδώ είν ' τ ' Αντώνη το σπαθί , του Δίπλα το νταλιάνι .

Κι ο Δίπλας τότε χούγιαξε κι ο Δίπλας τότε λέει :

Πού είστε παλικάρια μου , παλιοί μου μπουλουκτσήδες .

Για σύρτε τ ' αλαφριά σπαθιά και τα βαριά ντουφέκια .

Γιουρούσι κάναν με σπαθιά ,

παίρνουν τους Τούρκους εμπροστά , ομπροστά σαν βουκολογελάδια ,

σαν την κοπή τα πρόβατα , σαν την κοπή τα γίδια .

Διακόσους Τούρκους σκότωσαν και ' ξήντα λαβωμένους ...

 

Η οικογένεια του Γιάννη Μακρυγιάννη, πατέρα του Κατσαντώνη, ξεκαλοκαίριαζε στ' Άγραφα και τα Τζουμέρκα και το χειμώνα κατέβαινε για χειμαδιά στη Λεπενού. Εκεί γεννήθηκε ο αδελφός του Κατσαντώνη , ο Κώστας Λεπενιώτης (1777 - 1819). Όπως και για τον Κατσαντώνη έτσι και για τον Λεπενιώτη η δημοτική μούσα εμπνεύστηκε το παρακάτω δημοτικό τραγούδι :

 

''Τρία πουλάκια κάθονταν ψηλά στο Καρπενήσι.

Το ' να τηράει κατ ' τα Φουρνά και τ ' άλλο το Βελούχι.

Το τρίτο το μικρότερο μοιρολογάει και λέει :

Τίνος μανούλα χλίβεται , τίνος μανούλα κλαίει ;

Του Κώστα η μάνα χλίβεται , του Κώστα Λεπενιώτη .

Με τα πουλιά εμίλαε και με τα χελιδόνια .

Και σεις πουλιά μ ' φουρνιώτικα κι από το Καρπενήσι ,

μην είδατε τον Κωσταντή , τον Κώστα Λεπενιώτη ;

Εψές προψές τον είδαμε μέσα στο Καρπενήσι .

Απ' την Αγια Τριάδα πέρασε , κατ ' τα Φουρνά πααίνει .

Πάει να κάνει τη Λαμπρή και το '' Χριστός Ανέστη ! '' .

 

Γρήγορα η αρχηγία περνάει απ' το Βασίλη Δίπλα στον Κατσαντώνη και τ' αδέλφια του , αναγνωρίζοντας ο πρώτος την παλικαριά και την ανδρειοσύνη του δεύτερου . Η ομάδα των κλεφτών του γρήγορα μεγάλωσε. Ο θάνατος των γονιών του ως αντίποινο από τον Αλή - πασά τον γεμίζει με πείσμα. Η φλόγα της εκδίκησης ξεχείλισε από την καρδιά του.

 

Οι μάχες εναντίον του Αλή - Πασά

 

Η πρώτη μάχη έγινε στην Τριφύλλα Κλειτσούς την άνοιξη του 1805 εκεί όπου είχε το λημέρι του. Εκεί ξεκαλοκαίριαζε ο τσέλιγκας Γαλανός που ήταν καταδότης του κοτζάμπαση της Ρεντίνας Τσολάκογλου . Από φόβο όμως τροφοδοτούσε τους άνδρες του Κατσαντώνη . Κάποια στιγμή ειδοποίησε κρυφά τον Ιλιάσμπεη , δερβέναγα του Αλή, ότι ο Κατσαντώνης βρίσκεται στην περιοχή. Ο Κατσαντώνης όμως έμαθε για την προδοσία και τους περίμενε. Όταν ο Ιλιάσμπεης έφτασε με 400 Αλβανούς έπαθε πραγματική πανωλεθρία με πολλούς νεκρούς , ανάμεσα και ο ίδιος που έπεσε από το χέρι του Κατσαντώνη . Τον ίδιο χρόνο ο Αλή - πασάς έστειλε το Γιουσούφ Αράπη να τρομοκρατήσει τους κατοίκους των Αγράφων και της Ακαρνανίας για να σταματήσουν την τροφοδοσία των κλεφτών , πράγμα που θα οδηγούσε στην παράδοσή τους. Άρχισαν από το Βάλτο και το Ξηρόμερο .Οι Τουρκαλβανοί με αρχηγό τον Κουτζουμουσταφάμπεη συνέλαβαν τους προκρίτους του Ξηρομέρου οδηγώντας τους στο Γιουσούφ Αράπη . Ο Κατσαντώνης όμως παρακολουθούσε τις κινήσεις τους και τους επιτέθηκε κοντά στην Κατούνα , στη θέση Γούστρες , σκότωσε τον Κουτζουμουσταφάμπεη και απελευθέρωσε τους προκρίτους . Το ασκέρι του Κατσαντώνη έφτασε τους 100 και πλέον άνδρες. Επόμενη μάχη ήταν η νίκη των κλεφτών του Κατσαντώνη εναντίον του ασκεριού του Χασάν Μπελούσι στην τοποθεσία '' Του πουλιού η βρύση '' κοντά στο Κεράσοβο Ευρυτανίας και κοντά στο μοναστήρι της Τατάρνας . Η θέση αυτή ήταν το κλειδί ανάμεσα στο Βάλτο και τα Άγραφα. Ο Μπελούσι και οι στρατιώτες του περίμεναν στο μοναστήρι της Τατάρνας, ενώ ο Κατσαντώνης τον κάλεσε σε μάχη που δεν αρνήθηκε γιατί θα σήμαινε ντροπή και θα μείωνε τη θέση του ανάμεσα στους δερβέναγες του Αλή. Στη μάχη που ακολούθησε σκοτώθηκαν 30 Τουρκαλβανοί και 3 σύντροφοι του Κατσαντώνη . Ο Μπελούσι κατάφερε να ξεφύγει τελικά και σώθηκε.Το μεγαλύτερο όμως κατόρθωμα του Κατσαντώνη που τραγουδήθηκε και πέρασε στο θρύλο και την ιστορία, ήταν ο θάνατος του πιο γνωστού και σκληρού δερβέναγα του Αλή - πασά, του Βελή Γκέκα. Σύμφωνα με μια εκδοχή , ο Κατσαντώνης ήταν παντρεμένος με την Αγγελική, κόρη μεγαλοκτηνοτρόφου , με την οποία απέκτησε ένα γιο , τον Αλέξανδρο. Σύμφωνα με την παράδοση επίσης , ο Αλή - πασάς συνέλαβε τη γυναίκα και το γιο του Κατσαντώνη με σκοπό να τους μεταφέρει στα Γιάννενα και να αναγκάσει τον αδούλωτο κλέφτη να προσκυνήσει . Ο γερο - Δήμας που τσοπάνευε τα πρόβατα του Αλή στο Κόρθι των Τζουμέρκων ειδοποίησε τον Κατσαντώνη. Ο Λεπενιώτης τότε τον ρώτησε : '' Aντώνη μου τι σκέφτεσαι τι ' σαι συλλογισμένος ; ''

 

Χαρακτηριστικά περιγράφει τη δύσκολη στιγμή το παρακάτω δημοτικό τραγούδι :

 

Aντώνης εκαθότανε σε μια ψηλή ραχούλα

και το μουστάκι έτριβε , τα γένια του ξεγγλίζει .

Τα παλικάρια του ρωτούν , τα παλικάρια λένε :

- Aντώνη μου τι σκέφτεσαι , τι 'σαι συλλογισμένος ;

- Παιδιά μου , μην με βιάζετε να σας το μολογήσω .

Εψές μου 'ρθαν τα γράμματα από το γερο Δήμα .

Απ' έξω λέει το ξώγραμμα και μέσα λέει το γράμμα .

Μου πήραν τη γυναίκα μου , το μοναχό παιδί μου .

Χίλιοι τους παν από μπροστά και πεντακόσιοι πίσω ,

κι ο Βελή Γκέκας το σκυλί , το άπιστο ζαγάρι .

Παιδιά μ ' χαζίρι γίνεται , πάρετε τα ντουφέκια ,

μες στου Αϊ - Γιαννιού θα πάγουμε , θα κάνουμε καρτέρι

κι αν τύχει δεν προφτάσουμε , στα Γιάννενα θα μπούμε ...

 

Oι δυο τους , Κατσαντώνης και Βελή Γκέκας συναντήθηκαν στη Φιδόσκαλα του Προσηλιάκου, ανάμεσα στα χωριά Μάραθος και Άγραφα . Πριν ο Βελή Γκέκας είχε καταλύσει στο χωριό Χρύσω. Στη διάρκεια της φοβερής μάχης σκοτώθηκε ο Βελή Γκέκας , άγνωστο από ποιο χέρι. Όμως οι ιστορικές πηγές , οι μαρτυρίες αλλά και τα δημοτικά τραγούδια διέσωσαν την πληροφορία ότι το βόλι του Κατσαντώνη ήταν αυτό που προκάλεσε το θάνατό του .

 

Για τη νικηφόρα μάχη αναφέρει το επόμενο δημοτικό τραγούδι :

 

Στις δεκαπέντε του Μαγιού , στις είκοσι του μήνα ,

ο Βελή Γκέκας κίνησε να πάει στον Κατσαντώνη .

Εστάθηκε κι εκόνεψε σ ' ενός παπά το σπίτι .

Παπά ψωμί ! Παπά κρασί ! Να πιουν τα παλικάρια !

Κι εκεί που ' τρωγε κι έπινε , κι εκεί που ομιλούσε ,

μαύρα μαντάτα του ' ρθανε από τον Κατσαντώνη .

Στα γόνατα γονάτισε , Γραμματικέ φωνάζει ,

τα παλικάρια σύναξε κι όλο το νταϊφά μου .

Εγώ πηγαίνω εμπροστά στην κρύα τη βρυσούλα .

Στη στράτα που επήγαινε , στη στράτα που πηγαίνει ,

οι κλέφτες τον καρτέρεψαν και τον γλυκορωτούσαν :

Πού πας Βελή Μπουλούκμπαση , ρετάλι του βεζύρη ;

Σε σέν ' Αντώνη κερατά , σε σένα Κατσαντώνη !

Ο Κατσαντώνης φώναξε από το μετερίζι .

Δεν είναι ' δω τα Γιάννενα , δεν είναι ' δω ραγιάδες ,

εδώ είν ' αντρείος πόλεμος και κλέφτικα ντουφέκια .

Τρία ντουφέκια του ' δωσαν , τα τρία αράδα αράδα

το ' να τον πήρε ξώδερμα και τ ' άλλο στο κεφάλι ,

το τρίτο το φαρμακερό , τον πήρε στην καρδιά ,

το στόμα αίμα γέμισε , τα χείλη του φαρμάκι ...

 

Λέγεται ότι όταν σκοτώθηκε ο Βελή Γκέκας , ο Κατσαντώνης φώναξε τους κλέφτες και τους Αρβανίτες να σταματήσουν τη μάχη για να θάψουν το άψυχο σώμα του Δερβέναγα. Σαράντα κλέφτες από τη μια και σαράντα Αρβανίτες από την άλλη , έθαψαν το Βελή Γκέκα στο διάσελο του Προσηλιάκου , ρίχνοντας πολλές ντουφεκιές στον αέρα . Μετά το θάνατο του Βελή Γκέκα , ο Αλή - πασάς επιστράτευσε τον ικανότατο στρατηγό του Άγο Μουχουρντάρη . Ο Μουχουρντάρης αιφνιδίασε το σώμα του Κατσαντώνη την ώρα που τα παλικάρια του διασκέδαζαν εξασκούμενοι στο σημάδι . Η μάχη που ακολούθησε στο Γρεβενοδιάσελο της Βουλγάρας ήταν σφοδρότατη και κράτησε πολλές ώρες . Ο Κατσαντώνης με αλλεπάλληλα γιουρούσια διέσπασε τον κλοιό των πάνω από 1000 Τουρκαλβανών και προκάλεσε μεγάλη φθορά στο στράτευμα του Μουχουρντάρη . Πάνω από 180 νεκροί και 160 λαβωμένοι οι απώλειες των Λιάπηδων . Από τους Κατσαντωναίους 17 νεκροί και 30 λαβωμένοι. Ανάμεσα στους νεκρούς και ο νουνός του Κατσαντώνη και παλιός πρωτοκαπετάνιος Βασίλης Δίπλας * 75 χρονών καθώς και οι Φουρνιώτες Μπίκας και Χουλιάρας. Μεταξύ των λαβωμένων ο Καραισκάκης , ο Λεπενιώτης και ο Φραγγίστας . Το ίδιο βράδυ ο Μουχουρντάρης τράβηξε για το Καρπενήσι , ενώ την άλλη μέρα το πρωί μετέβη στο πεδίο της μάχης ομάδα από το Καρπενήσι για την ταφή των νεκρών κλεφτών . * Σύμφωνα με τις πληροφορίες του Φραγκίστα . Μετά τη μάχη στο Γρεβενοδιάσελο ο Κατσαντώνης κίνησε για τη Λευκάδα (1807) για να πάρει μέρος στη συνέλευση των καπεταναίων με την παρουσία του Ιωάννη Καποδίστρια , του στρατηγού του ρωσικού στρατού Εμμανουήλ Παπαδόπουλου , του Δεσπότη Ναυπακτίας Ιγνάτιου και των Κολοκοτρώνη , Νικηταρά , Καραϊσκάκη , Τζαβέλα κ.ά. Το 1806 μετά από μάχη που έγινε στη θέση Ληστής του Βάλτου με τον Μπεκίρ Τσογαδόρο ο Κατσαντώνης τραυματίζεται στο πόδι και πηγαίνει στη Λευκάδα για να θεραπευτεί από τους Ευρωπαίους γιατρούς . Στα σχέδια του Αλή πασά ήταν και η κατάληψη του νησιού , γι αυτό η Ρωσία απέστειλε ως Έκτατο Επίτροπο της Διοίκησης τον Ιωάννη Καποδίστρια ( Μάης 1807 ) . Ο Αλής πληροφορηθείς για τα συμβάντα στη Λευκάδα εγκατέλειψε τα σχέδιά του. Επιστρέφοντας στα Άγραφα ο Κατσαντώνης συνέχισε τον αγώνα ενάντια στους δυνάστες και κυρίαρχο σχέδιό του ήταν πλέον η συνεργασία του με όλους τους οπλαρχηγούς των Αγράφων , του Βάλτου και του Ξηρομέρου να χτυπήσουν τον Αλή - πασά στα Γιάννενα . Ακολούθησαν επίσης σπουδαίες μάχες. Το Γενάρη του 1808 στη Σπινάσα και νέα ήττα του Χασάν Μπελούσι . Μάχες στην Κλεισούρα της Αιτωλίας , όπου μαζί με τους Βαρνακιώτη και Μακρή χτύπησαν τουρκική συνοδεία χρηματαποστολής και πήραν πολύ χρυσάφι , ασήμι και οπλισμό . Από αυτές τις μάχες ο Κατσαντώνης πέρασε στο θρύλο και πολλά δημοτικά τραγούδια εξυμνούν τα κατορθώματά του. Ιδιαίτερα στο λαό των Αγράφων αλλά και της Ρούμελης είναι γνωστά εκτός από τα δημοτικά τραγούδια και τοπωνύμια όπως :

 

 

Το ταμπούρι του Κατσαντώνη

Η βρύση του Κατσαντώνη

Το λημέρι του Κατσαντώνη

Η σπηλιά του Κατσαντώνη

Το πήδημα του Κατσαντώνη κ.ά.

 

Το τέλος του Κατσαντώνη

Το καλοκαίρι του 1808 ο Κατσαντώνης πάλι αρρώστησε και πήγε πάλι στη Λευκάδα για να γιατρευτεί. Εκεί λέγεται ότι προσβλήθηκε από ευλογιά και μετά αποσύρθηκε στα Αγραφιώτικα βουνά , πιστεύοντας πως ο αέρας των βουνών θα έκανε καλό στην υγεία του. Η υγεία του καλυτέρευσε , αλλά αυτό δεν κράτησε πολύ καιρό . Ανέθεσε αμέσως την αρχηγία των κλεφτών του στον αδερφό του Κώστα Λεπενιώτη και αποσύρθηκε στο μοναστήρι του Αϊ-Γιάννη στο Παλιοκάτουνο μαζί με τον αδερφό του Γιώργο Χασιώτη και πέντε από τα παλικάρια του. Ο Αλή πασάς είχε ήδη πληροφορηθεί την επιδείνωση της υγείας του και έστειλε άνδρες του να τον συλλάβουν . Τελευταία στιγμή πρόλαβαν και διέφυγαν και βρήκαν καταφύγιο σε μια σπηλιά στην πλαγιά του βουνού Φούρκα . Αυτή η σπηλιά σήμανε την αρχή του τέλους του Κατσαντώνη . Ένα πρωινό ο Χασιώτης ξυπνά και του λέει :

 

 

(Δημοτικό τραγούδι)

 

''Απόψε είδα στον ύπνο μου , είδα και στ ' όνειρό μου

Θολό ποτάμι πέρναγα , θολό κατεβασμένο .

Ούτε και πέρα πέρναγα , ούτε και δώθε βγήκα .

Μου πέφτει το φεσάκι μου κι η φούντα του σπαθιού μου .

Βλέπω τους κάμπους κόκκινους και τα βουνά γαλάζια ,

βλέπω δυο ελάφια που ' βοσκαν σε μια παλιοκαψάλα .

- Ξήγατ ' Αντώνη μ ' ξήγατο , ξήγατο τ ' όνειρό μου .

- Γιώργου , το κόκκινο είναι αίματα και το γαλάζιο βόλια .

Τα δυο αδέλφια είμαστε μεις , παλιοκαψάλα οι Τούρκοι . ''

 

Μια ώρα μακριά από τη σπηλιά υπήρχε μια βρύση όπου κάθε πρωί ο Γιώργος Χασιώτης πήγαινε και έφερνε νερό για τον αδερφό του , ενώ τα παλικάρια φύλαγαν καραούλι στη σπηλιά . Όμως η σπηλιά προδόθηκε στον Άγο Μουχουρντάρη και ένα πρωί ο Χασιώτης βρήκε ταμπούρια τούρκικα και τη βρύση χαλασμένη. Ο Μουχουρντάρης περικύκλωσε όπως λένε οι μαρτυρίες τη σπηλιά , έπειτα από προδοσία , με 700 Τουρκαλβανούς και ζήτησε από τον Κατσαντώνη να παραδοθεί. Προσπαθώντας να διαφύγουν , ο Χασιώτης παίρνει στους ώμους του τον Κατσαντώνη. Παρά τις απεγνωσμένες προσπάθειές τους όμως συνελήφθησαν οι δυο αδελφοί ζωντανοί , ενώ τα πέντε παλικάρια έπεσαν επί τόπου.

 

Χαρακτηριστικοί οι στίχοι του αλβανικού δημοτικού τραγουδιού :

 

''Kάρτε σκρούετ Αλή πασά , ο Κατσαντώνης ταναξίνε

( = χαρτί έγραφε ο Αλή πασάς τον Κατσαντώνη να πιάσουν ) /

Άιντε Αντών ' μωρ ' Αντών '/ μωρ ' Αντών ' , μωρ ' Αντών ' Κατσαντώνη

ταναξίνε με ντουφέκια μοσιβρίνε '' (= τον Κατσαντώνη να πιάσουν ,

με ντουφέκια να μην τον βαρέσουν ).

 

Για το ποιος τον πρόδωσε έχουν ειπωθεί πολλά . Πιθανόν να προδόθηκε από κάποιον από τους ανθρώπους που μετέφεραν τρόφιμα στη σπηλιά ή από τους καλόγερους του μοναστηριού . Σύμφωνα με μια εκδοχή που αναφέρουμε εδώ σαν πιο πιθανή - από πληροφορίες του κοτζάμπαση και φιλότουρκου Θεοδοσίου Νικοθέου που καταγράφει και ο Καρπενησιώτης γερουσιαστής Τσιγκόλης - κοντά στη σπηλιά υπήρχε ένας νερόμυλος και ο μυλωνάς του ονόματι Σιούρτος από τον Αγαλιανό πήγαινε στον καπετάνιο και τα παλικάρια του τρόφιμα . Ο Σιούρτος έφερε μια μέρα στο σπίτι του δυο καρπούζια και είπε στη γυναίκα του να φυλάξει το ένα για τον καπετάνιο. Όμως ο μικρός γιος το άκουσε και όταν 2 Τούρκοι φοροεισπράκτορες που κοιμήθηκαν εκεί ζήτησαν να πάρουν το ένα καρπούζι, ο μικρός πετάχτηκε και τους είπε : ''Μη , αυτό είναι για τον καπετάνιο ... '' Οι Τούρκοι δεν έχασαν την ευκαιρία , αφού το μυαλό τους πήγε αμέσως στον καταζητούμενο Κατσαντώνη και ανέφεραν το γεγονός στο Μουχουρντάρη ο οποίος έσπευσε και βασάνισε το Σιούρτο για να προδόσει το κρυσφήγετο του πρωτοκαπετάνιου. Η γυναίκα του που δεν άντεξε τελικά να τον βλέπει σε άσχημη κατάσταση αποκάλυψε τη θέση της σπηλιάς. Τα αδέλφια Αντώνης και Γιώργος μετά τη σύλληψη οδηγήθηκαν στα Γιάννενα, στον Αλή - Πασά . Αυτός αρχικά αποφάσισε να μην τους χαλάσει . Ζήτησε από τον Κατσαντώνη να προσκυνήσει και θα τον διόριζε αρχηγό του Αρματολικιού των Αγράφων. Επίσης του ζήτησε να αποκαλύψει το μέρος που έκρυβε τους θησαυρούς του . Ο Κατσαντώνης αγέρωχα αρνήθηκε και τα δύο . Τους έκλεισε στη φυλακή και παραμονή του Πάσχα του 1809 τους μετέφερε στην κεντρική πλατεία των Ιωαννίνων κάτω από έναν πλάτανο όπου ήταν ο τόπος μαρτυρίου πολλών αγωνιστών . Εκεί ένας γύφτος με ένα σφυρί και ένα αμόνι τους έσπασε ένα - ένα τα κόκαλα . Έπειτα από τα φριχτά μαρτύρια τα 2 αδέλφια κρεμάστηκαν στον πλάτανο. Σχετικά με τον άνθρωπο που συνέλαβε τον Κατσαντώνη , τον Άγο Μουχουρντάρη η μοίρα τον έφερε αντιμέτωπο με το Μάρκο Μπότσαρη - Σουλιώτη οπλαρχηγό - ο οποίος εκδικήθηκε για τον άδικο χαμό του Κατσαντώνη και που σκότωσε ο ίδιος τον Άγο Μουχουρντάρη στη μεγάλη μάχη του Κεφαλόβρυσου Καρπενησίου το 1823.

 

Ο Λευκαδίτης ποιητής Αριστοτέλης Βαλαωρίτης (1824 - 1879) έγραψε για το μαρτυρικό θάνατο του Κατσαντώνη :

 

... '' Eσείς όπου τον είδατε ψηλά στα κορφοβούνια ,

σταυραετοί και πέρδικες , ξεφτέρια , χελιδόνια ,

ελάτε να του στήσετε τραγούδι μοιρολόγι .

Τον Κατσαντώνη πιάσανε , κλάψτε πουλιά μου , κλάψτε .

Δυο γύφτοι τον εστρώσανε δεμένο στο αμόνι

κι αρχίσανε με το σφυρί να τονε πελεκάνε .

Σκλήθρες πετάν ' τα κόκαλα , σκορπάνε τα μεδούλια

και κειος τηράει τον ουρανό και γλυκοτραγουδάει .

Χτυπάτε με , πελεκάτε με , σκυλιά , τον Κατσαντώνη

δεν τον τρομάζει ο Αλή - πασας , φωτιά , σφυρί κι αμόνι. ''

 

 

Ήδη από το 1797 τα Επτάνησα που ήταν υπό Βενετσιάνικη διοίκηση πέρασαν στην κυριαρχία του Ναπολέοντα όταν αυτός κατέλαβε τη Βενετία . Δύο χρόνια μετά η Ρωσία και η Τουρκία πήραν τα Επτάνησα από τους Γάλλους . Έτσι το 1800 υπό τη ρωσική προστασία δημιουργήθηκε το πρώτο Ανεξάρτητο Ελληνικό Κράτος που ονομάστηκε Δημοκρατία της Επτανήσου Πολιτείας. Πρώτος πρόεδρος της Γερουσίας της Επτανησιακής Δημοκρατίας ήταν ο Αντώνιος Καποδίστριας πατέρας του Ιωάννη . Η πρώτη ιδέα για τη Μεγάλη Ελλάδα άρχισε από τα Επτάνησα. Το 1827 ο Ιωάννης Καποδίστριας σε ηλικία 27 ετών εξελέγη Γενικός Γραμματέας Επικράτειας της Επτανησιακής Δημοκρατίας , ενώ πρόεδρος ανέλαβε ο κόμης Θεοτόκης . Λίγους μήνες μετά πέθανε ο Θεοτόκης και μόνος κυβερνήτης πέρασε ο Ιωάννης Καποδίστριας . Μέχρι τότε υπήρξαν πολλές αποτυχημένες προσπάθειες για επανάσταση , όπως τα Ορλωφικά (1769) που χαρακτηρίστηκαν ως πρόδρομοι της Ελληνικής Επανάστασης που θα ακολουθούσε τα αμέσως επόμενα χρόνια . Παράλληλα αρχίζει η Οθωμανική Αυτοκρατορία να εμφανίζει σημάδια παρακμής - (τέλη 18ου αι .). Μετά από αυτή την εξέλιξη , θετική για την υπόθεση του αγώνα , εκδηλώνονται δύο (2) αντιπερισπασμοί. Η επικράτηση του Αλή - Πασά στην Ήπειρο έναντι των αντιπάλων του και η πολιτική του φιλοδοξία για δημιουργία αυτόνομου βιλαετιού από την Ήπειρο ως το Μοριά, είναι το πρώτο και μεγαλύτερο ''αγκάθι'' στις σχέσεις του με την Υψηλή Πύλη. Στα πλαίσια της πολιτικής του ήταν και η σύσκεψη των κλεφταρματωλών στο Καρπενήσι το καλοκαίρι του 1805. Στη σύσκεψη αυτή που δεν συμμετείχε ο Κατσαντώνης , εκτός των καπεταναίων που ήρθαν απ ' όλα τα μέρη της Ελλάδας συμμετείχαν και στρατηγοί του Αλή Πασά (1ος αντιπερισπασμός) . Το κίνημα του Αλέξανδρου Υψηλάντη στη Μολδοβλαχία (βλ. Άρθρο VII '' Επανάσταση στη Μολδοβλαχία'') προκάλεσε την οργή του σουλτάνου που άρχισε να σκέφτεται ρωσική στρατιωτική επίθεση . Μεταφέρει εξ ' αιτίας αυτού του γεγονότος στρατιωτικές δυνάμεις από τη Μακεδονία και τη Θράκη προς τις παραδουνάβιες ηγεμονίες ( 2ος αντιπερισπασμός ).

 

Ο Καποδίστριας και η Ρωσική πολιτική στα Βαλκάνια

 

Ο Ιωάννης Καποδίστριας μετά τη Συνθήκη του Τελσίτ (1807) με την οποία τα Επτάνησα παραχωρήθηκαν από τον τσάρο στο Ναπολέοντα , προσκλήθηκε στην Αγία Πετρούπολη από τον τότε Υπουργό Εξωτερικών του τσάρου , Ρουμιάντσεβ . Αυτό έγινε με τη μεσολάβηση του Ζακυνθινού κόμη Γεωργίου Μοτσενίγου . Έτσι το 1811 ο Καποδίστριας διορίζεται ως Ακόλουθος στη Ρωσική Πρεσβεία της Βιέννης . Το 1812 λόγω του συνεχιζόμενου ρωσοτουρκικού πολέμου αποσπάστηκε στο διπλωματικό γραφείο του αρχιστράτηγου της Στρατιάς του Δούναβη . Εκεί γνωρίστηκε με τον Έλληνα στρατηγό Κομνηνό και το διπλωμάτη Ροδοφοινίκη που κατηύθυνε τη Σερβική Επανάσταση . Ο Καποδίστριας βοήθησε τους Σέρβους αφού πέτυχε μεγάλη στρατιωτική βοήθεια από τον τσάρο τη στιγμή που ο σερβικός λαός μαχόταν μόνος χωρίς καμιά βοήθεια από το εξωτερικό . Ωστόσο η ρωσοτουρκική συνεργασία στα Επτάνησα κράτησε πολύ λίγο. Ο Ναπολέων κατευθύνθηκε στην Αίγυπτο, ενώ παράλληλα εξασφάλισε φιλία με την Τουρκία ως αντιπερισπασμό κατά των ρωσικών δυνάμεων . Η Τουρκία άρχισε τις επιχειρήσεις μέσω του Αλή - Πασά κατά των Σουλιωτών (1803 - 1804) και ακολούθησε η σφαγή των καπεταναίων στην Πελοπόννησο όπου εξοντώθηκαν οι περισσότεροι Κολοκοτρωναίοι , ενώ ο Θόδωρος σώθηκε στη Ζάκυνθο με τη βοήθεια των Μούρτζινων της Μάνης . Το 1806 άρχισε μετά την ήττα των Ρώσων στο Αούστερλιτς ο ρωσοτουρκικός πόλεμος.

 

Η ιστορική συνάντηση στην Ακτή Μαγεμένου στις 7 Ιουλίου 1807

 

Ο Αλή - Πασάς εκμεταλευόμενος τις δυσμενείς σχέσεις μεταξύ Ρωσίας Τουρκίας επιχειρεί να καταλάβει την Αγία Μαύρα ( Λευκάδα ) με τη βοήθεια του Ναπολέοντα, ο οποίος του διέθεσε τηλεβόλα , σφαίρες και πολλούς Γάλλους πυροβολητές . Ζητά επίμονα από τον Πρύτανη (Διοικητή) της Λευκάδας , Στυλιανό Βλασσόπουλο , να του παραδώσει τους αρματωλούς που καταδιωγμένοι απ ' αυτόν κατέφυγαν για να σωθούν εκεί μαζί με τις οικογένειές τους . Ο Βλασσόπουλος αρνείται και ο Αλής διατάζει τη συγκέντρωση τηλεβόλων , πυρομαχικών και στρατευμάτων στην Άρτα , την Πρέβεζα , την Βόνιτσα και τις ακτές της Ακαρνανίας με σκοπό να εισβάλει όταν βρει ευκαιρία . Η δύναμη του Αλή - Πασά είναι 11000 Αλβανοί ιππείς και πεζοί και αρχηγός ο γιος του , Βελή - Πασάς. Έκτισαν το κάστρο του Αη - Γιώργη πίσω από το σημερινό χωριό Πλαγιά προς τον κόλπο του Δραπάνου και μετέτρεψαν σε φρούριο το Οθωμανικό μοναστήρι ή Τεκέ μπροστά στο βουνό Λάμια . Παράλληλα η κυβέρνηση της Επτανήσου Πολιτείας που βρισκόταν στην Κέρκυρα έστειλε στη Λευκάδα το Λευκαδίτη Υπουργό Ευτύχιο Ζαμπέλη για να ενθαρρύνει τους συμπατριώτες του καθώς και το Ρώσο συνταγματάρχη Zaghel ως στρατιωτικό διοικητή . Ταυτόχρονα φτάνουν από τη Ρωσία 4 Λόχοι Ρώσων Κυνηγών υπό τον στρατηγό Stadter που αναλαμβάνει την αρχηγία όλων των στρατιωτικών δυνάμεων του νησιού . Ο στρατηγός κατασκεύασε μια σειρά από οχυρωματικά έργα όπως : Κατασκεύασε και εξόπλισε με 4 τηλεβόλα το φρούριο Αλέξανδρος ή Φορτί - απέναντι από τις πάνω Αλυκές - που πήρε το όνομα του τσάρου Αλεξάνδρου Α' (12 -1-1807). Επισκεύασε και εξόπλισε το οχυρό Τούρη ή Κωνσταντίνος ( στη θάλασσα μπροστά στο Καλιγώνι ) . Σχεδίασε την κατασκευή τάφρου από τα Βαρδάνια μέχρι τις Κάτω Αλυκές για να αποκοπεί η πόλη από την ύπαιθρο. Ο αποκλεισμός του νησιού απ' το στρατό του Αλή - Πασά και η δυσκολία ανεφοδιασμού από τη θάλασσα λόγω των φρουρίων του Τεκέ και του Αη - Γιώργη που προαναφέραμε ανάγκασε τους πολιορκημένους σε μια μεγάλη έφοδο κατά του Τεκέ στις 22 Μαρτίου 1807. Στη φονική αυτή έφοδο 2 λόχοι Ρώσων κυνηγών , 1 σώμα Σουλιωτών και 2 λόχοι Αρματωλών προξένησαν μεγάλη ζημιά στο στράτευμα των Τουρκαλβανών του Βελή , αλλά δεν κατάφεραν να καταλάβουν το φρούριο του Τεκέ . Βλέποντας το αδιέξοδο ο Βελής υποχώρισε με σκοπό να επανέλθει με περισσότερο στράτευμα . Η Συνθήκη του Τιλσίτ όμως που ακολούθησε τον εμπόδισαν να πραγματοποιήσει το σκοπό του .

Η Ιόνιος Γερουσία έστειλε ως Γενικό Επίτροπο της Λευκάδας από την Κέρκυρα τον Καγγελάριο Ιωάννη Καποδίστρια ο οποίος οργάνωσε μαζί με τον Έλληνα στρατηγό του ρωσικού στρατού Εμμανουήλ Παπαδόπουλο τον πρώτο συγκροτημένο ελληνικό στρατό αποτελούμενο από Σουλιώτες, Αγραφιώτες και Πελοποννήσιους καπεταναίους . Ο Εμμανουήλ Παπαδόπουλος ήταν γνήσιος Έλληνας , γεννήθηκε στην Τζια (Κέα) και έφυγε μικρός στην Αγία Πετρούπολη στη Ρωσία όπου σπούδασε στην φημισμένη Στρατιωτική Ακαδημία του τσάρου . Στα νώτα του Αλή δημιούργησε αντιπερισπασμούς συντονίζοντας τις επιθέσεις του Κατσαντώνη του Ίσκου κ.ά. Παράλληλα για την ενίσχυση της Σερβικής Επανάστασης (1803 - 1808) ο Νίκος Τσάρας προέλασε από τον Όλυμπο προς τη Σερβία σε συνεννόηση με το Ρώσο Ναύαρχο στο Αιγαίο , Σινιάβιν . Στη Λευκάδα ο Ιωάννης Καποδίστριας γνωρίστηκε με τον Μητροπολίτη Άρτας και αργότερα Ουγγροβλαχίας, Ιγνάτιο, πνευματικό πατέρα των Σουλιωτών και του Θόδωρου Κολοκοτρώνη που τότε ήταν καπετάνιος στο πολεμικό πλοίο '' Άγιος Γεώργιος '', στον οποίο ανέθεσε πειρατικές επιδρομές σε πλοία στο Αιγαίο . Ο Καποδίστριας ξεκίνησε το οχυρωματικό έργο (τάφρο) που είχε σχεδιάσει ο Stadter με τη βοήθεια πολλών εθελοντών ντόπιων και μη . Το έργο αυτό παρά τις μεγάλες προσπάθειες δεν ήταν εύκολο να τελειώσει γρήγορα και διεκόπη από την κυβέρνηση λόγω έλλειψης χρημάτων . Όταν κατάλαβε ο Καποδίστριας που ήδη ήταν μέτοχος της Μεγάλης Ιδέας για την Αναγέννηση της Ελλάδας ότι η Λευκάδα μπορεί να αντισταθεί στον εχθρό , φρόντισε να συγκεντρώσει στη Λευκάδα τους καπεταναίους . Ειδοποίησε τους Αντώνη Κατσαντώνη , Κίτσο Μπότσαρη , Σκυλοδήμο και πολλούς άλλους να κινηθούν προς τη Λευκάδα και με ρητή εντολή να χτυπούν και να αποδεκατίζουν τον εχθρό όπου τον συναντούν. Ο Κατσαντώνης με 200 κλέφτες και ο Κίτσος Μπότσαρης κινούν . Κατά τη διαδρομή από τα Άγραφα προς τη Λευκάδα ο Κατσαντώνης πέφτει σε ενέδρα που του στήνουν οι Τουρκαλβανοί στη Γέφυρα Μανώλη ώστε να τον αποτρέψουν στην πορεία του προς τη Λευκάδα . Στη μάχη αυτή σκοτώνεται από βόλι ο παλιός καπετάνιος και νουνός του Κατσαντώνη , Βασίλης Δίπλας . Ήταν 1 Ιουλίου 1807 . Μαζί του σκοτώθηκαν ακόμη 10 σύντροφοί του . Επίσης στο Μαλατέικο Βάλτου αρχικά και στις Γούστρες Ξηρομέρου ακόλουθα διασκορπίζουν και αποδεκατίζουν 2000 Τουρκαλβανούς του Κουτζουμουσταφάμπεη ( βλ. παρ. 2 '' Οι μάχες εναντίον του Αλή πασά '' ) .Τελικά φτάνουν στη Λευκάδα και ο Κατσαντώνης αποθεώνεται ως θριαμβευτής . Μαζί και ο αδελφός του Κώστας Λεπενιώτης με 200 άνδρες . Ο Fauriel γράφει σχετικά : ''Δια τον Κατσαντώνην υπήρξε αληθής θρίαμβος να εμφανισθεί εις το μέσον του πλήθους αυτού των γενναίων ανακηρυχθείς ο γενναιότερος όλων και μεταξύ όλων ευκόλως διεκρίνετο και δια το υπερήφανον ύφος του , το οποίον ήρχετο εις αντίθεσιν με το βραχύ του ανάστημα και τα χρυσά του στολίδια, τα οποία ακτινοβολούσαν από όλα τα σημεία εις το πρόσωπόν του (...) . Το πλήθος έσπευδε να θαυμάση τον φοβερόν κλέφτην , τον οποίον εγνώριζε μόνο από την φήμην του '' . Ο Κατσαντώνης με τον Κίτσο Μπότσαρη έφτασαν στο ακρωτήρι Κεφάλι ή Γέρακας της Ακαρνανίας (εκεί που είναι ο φάρος) και από κει πέρασαν με καίκια στην απέναντι Ακτή του Μαγεμένου.

 

Για τη συνάντηση αυτή στην Ακτή Μαγεμένου γράφει σε αναφορά του ο Καποδίστριας :

 

Tην επιούσαν της αφίξεώς των, ο Σεβασμιώτατος Μητροπολίτης Ιγνάτιος, καίτοι ασθενής και καταβεβλημένος εκ των κόπων, προσήλθε και ούτος εις την θέσιν Μαγευμένος και κατεσκήνωσεν εν μέσω 400 και πλέον αγωνιστών . Η ημέρα ήτο εκτάκτως ωραία . Υπό την σκιάν μεγάλης και πολυκλάδου καρυάς ο ως άνω Ιεράρχης και εγώ μετά του ανδρείου Μπότσαρη , του αρειμανίου Κατσαντώνη και των άλλων οπλαρχηγών , των οποίων δεν είναι εύκολον να διακρατήσω τα περίεργα ονόματα , ελάβομεν θέσιν εν μέσω του κύκλου , ον είχον σχηματίσει οι γενναίοι οπαδοί των . Τας πρωινάς ώρας μέχρι της μεσημβρίας διήλθωμεν ακροώμενοι αυτών αφελέστατα και φυσικώτατα αφηγουμένων τα νωπά έτι κατά των Τούρκων κατορθώματά των , ιδία δε την τελευταίαν μάχην των 300 αγωνιστών ,οίτινες , υπό την ηγεσίαν του Μπότσαρη και του Κατσαντώνη κατετρόπωσαν

μέγα σώμα Τουρκαλβανών , ως 80 εφόνευσαν και πλείστους ετραυμάτισαν , των λοιπών τραπέντων εις άτακτον φυγήν . Την μεσημβρίαν παρέθεσα εις άπαντας γεύμα , υπενθυμίζον μοι τα συμπόσια των Ομηρικών ηρώων , είτα δ ' επηκολούθησαν ηρωικά άσματα και χοροί ...

 

10/8 7 - 1807 Αναφορά Ιωάννη Καποδίστρια

Οι οπλαρχηγοί που συγκεντρώθηκαν στην Ακτή Μαγεμένου ήταν οι :

Tαγματάρχες

Δημήτριος Καραίσκος Γεώργιος Βαρνακιώτης Κατσαντώνης

Κώστας Λεπενιώτης Φώτος Τζαβέλας Κίτσος Μπότσαρης

Χρηστάκης Καλόγερος Δράκος Γρίβας Χριστόφορος Περραιβός

 

Λοχαγοί

 

Nότης Μπότσαρης Κ. Χορμόβας Γιάννης Μπουκουβάλας Μήτσος Κοντογιάννης

Νάστος Ζέρβας Δαγκλής Γιάννης Κολοβελώνης Ιωάννης Γκούτσης

Τζίμας Ζέρβας Χρ. Καλόγερος Απόστολος Λεβεντάκης Αναστάσιος Τσέγιος

Κώστας Δεσπότης Γεώργιος Γρίβας Χρήστος Θωμάς Ιωάννης Κουρούπης

Κώστας Στράτος Γεώργιος Στράτος Κων/νος Πουλής Γιώργος Κοντογιάννης

 

Υπολοχαγοί

 

Κόγκας Παντούλας Κώστας Αποστόλης Ιωάννης Καστανάς

Κατσιμπαλής Διαμαντής Τζίμας Χορμόβας Καλόγερος Τσάμης

Νάστος Τζίμας Τζονιός Κουτσικόπουλος Απόστολος Μπόδος

Χρήστος Μπόδος

 

Επίσης οι : Aναγνωσταράς, Χρυσοσπάθης, Π. Δημητρακόπουλος, Ι. Φαρμάκης Σκυλοδήμος, Κουμπάρης και ο στρατηγός Εμμανουήλ Παπαδόπουλος αρχηγός της ''Πεζικής Λεγεώνος των Ελαφρών Κυνηγετών'' που είχε έδρα την Κέρκυρα.

 

 

Ο Pouqueville γράφει σχετικά :

 

Ο Κατσαντώνης ενεργών εκ μέρους απάντων των οπλαρχηγών , ωρκίσθη να μην καταθέσει τα όπλα πριν ίδη την ανεξαρτησίαν της Ελλάδος ...

 

Ο Αριστοτέλης Βαλαωρίτης γράφει :

 

Το μεγαλύτερον θαυμαστώτερον , το ελληνικώτερον κατόρθωμα του αειμνήστου Καποδιστρίου υπήρξεν η εν Λευκάδι συγκέντρωσις όλων των ενδοξωτέρων καπετανάτων της Ρούμελης προς υπεράσπισιν της κινδυνευούσης Λευκάδος , και ο αδελφικός σύνδεσμος όστις προέκυψεν εκ της συγκεντρώσεως ταύτης μεταξύ των σημαντικώτερων οπλαρχηγών της δουλωμένης Ελλάδος. Οι κλέφται μεταμορφώθησαν εις κλεφτουριάν , δηλαδή απέβαλον την ιδέαν της ατομικής κεχωρισμένης κατά των εχθρών αντιδράσεως και συνησπίσθησαν και συνετάχθησαν υπό την αρχηγίαν του Κατσαντώνη εις στρατόν εθνικόν εν και μόνον σύνθημα , άσπονδον κατά των τυράννων της πατρίδος πόλεμον, έναν και μόνον σκοπόν επιδιώκοντα, την απελευθέρωσιν της βασανιζομένης μητρός των.

 

Στις 12 Αυγούστου 1807 υπογράφεται ανακωχή μεταξύ Ρωσίας και Τουρκίας και στα Επτάνησα επανέρχονται οι Γάλλοι στη θέση των Ρώσων. Ο Κατσαντώνης επιστρέφει στα Άγραφα πιστός στον όρκο του και ξεκινά έναν ανελέητο πόλεμο ενάντια στους Αρβανίτες του Αλή Πασά . Ο Καποδίστριας αποσύρεται . Ο Δ. Ρώμας μαζί με τον Κολοκοτρώνη προτείνουν στον Γάλλο διοικητή των νησιών τη συγκρότηση στρατιωτικής δύναμης που τον εξοπλισμό θα αναλάμβαναν οι Γάλλοι για την απελευθέρωση της Ελλάδας . Το σχέδιο ''ναυάγησε'' όταν το 1809 οι Άγγλοι παίρνουν τα Επτάνησα.

 

Το όραμα του Ρήγα αναβιώνει ο Καποδίστριας

 

Η φλόγα της Μεγάλης Ιδέας αναθερμάνθηκε μετά τη νίκη της Ρωσίας κατά του Ναπολέοντα . Στο Συνέδριο της Βιέννης ο Καποδίστριας συναντιέται με τον Ιγνάτιο, τον Άνθιμο Γαζή , τον Γεώργιο Σταύρου , τον Ανδρέα Μουστοξύδη , το Φίλιππο Χατζή , το στρατηγό Δούκα που υπηρετούσε στον Αυστριακό στρατό και τον Αθανάσιο Τσακάλωφ . Εκεί που πριν μερικά χρόνια γεννήθηκε το Κίνημα του Ρήγα Φεραίου , τώρα εμφανίζεται το όραμα της ελευθερίας . Πρώτο βήμα του Καποδίστρια η συγκρότηση της '' Φιλομούσου Εταιρείας '' στην οποία μέλος ήταν και ο ίδιος ο τσάρος . Λειτουργούσε νόμιμα σαν Ταμείο προς Υπεράσπιση του Αγώνα . Δεύτερο βήμα του η δημιουργία του παράνομου μηχανισμού της '' Φιλικής Εταιρείας '' που θα συγκροτούσε το στρατό της επανάστασης . Η αποστολή ανατέθηκε στους Τσακάλωφ και Σκουφά που απευθύνθηκαν στο λαό ( βλ . Άρθρο VII Η Φιλική Εταιρεία ). Η Φιλική Εταιρεία είχε αόρατη Αρχή αλλά όχι αρχηγό. Όλων όμως τα βλέμματα στρέφονταν προς τον Καποδίστρια . Τα κεντρικά πρόσωπα της Αρχής ο Ιωάννης Καποδίστριας , ο Δ. Ρώμας , ο Αρχιεπίσκοπος Ιγνάτιος και κάτω από αυτούς ο Ανδρ. Μουστοξύδης ίσως κι ο Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος . Στο τέλος του 1819 ο Καποδίστριας δέχτηκε στην Πετρούπολη τον Εμμ. Ξάνθο και του υπέδειξε τον Αλέξανδρο Υψηλάντη ως ηγέτη της Φιλικής Εταιρείας . Ο Υψηλάντης σε επιστολή του πριν το θάνατό του στον τσάρο Νικόλαο τον Α' (1827) γράφει ότι ο Καποδίστριας τον συμβούλευσε να τεθεί επικεφαλής της Αρχής . Το σχέδιο του Καποδίστρια το οποίο εξέφρασε με υπόμνημα προς τις Μεγάλες Δυνάμεις ήταν η ελευθερία της Μεγάλης Ελλάδας . Πίστευε ότι αξιοποιώντας τη θέση του ως επικεφαλής της Εξωτερικής Πολιτικής της Ρωσίας θα πετύχαινε στα συνέδρια του Τροπάου και της Βερόνας την επιβολή της αυτονομίας της Ελλάδας με τη σύμπραξη του τσάρου. Όταν είδε ότι αυτό ήταν ανέφικτο, πήγε στη Γενεύη, εκεί όπου πριν ως ακόλουθος της Ρωσίας είχε σχεδιάσει το Σύνταγμα της Ελβετίας και διηύθυνε από εκεί ως ηγέτης της Εξόριστης Κυβέρνησης τον Απελευθερωτικό Αγώνα της πατρίδας . Εκεί οργανώνει τη διεθνή βοήθεια και το Κίνημα του Φιλελληνισμού . Σε επιστολή του προς τον τσάρο Νικόλαο τον Α' αναφέρει ότι πήγε στην Ελβετία για να τον ξεχάσει ο κόσμος αλλά ήρχοντο προς αυτόν ζητούντες βοηθήματα οι Έλληνες οι εκδιωχθέντες από τους τόπους τους '' και συνεχίζει με την περιγραφή των καταστροφών της Χίου , των Ψαρών, των Κυδωνιών και της Κύπρου.

 

Το τέλος του Καποδίστρια

 

Ο λαός του Ναυπλίου υποδέχεται τον Ιωάννη Καποδίστρια αρχές Ιανουαρίου του 1828 μέσα σε παραλήρημα ενθουσιασμού . Ήταν ο σωτήρας για το δυστυχισμένο λαό της υπαίθρου και των πόλεων που πίστεψαν πραγματικά ότι θα τους λύτρωνε από τους Τουρκοαιγύπτιους δυνάστες , αλλά και από τις αυθαιρεσίες και καταπιέσεις των πολιτικών και στρατιωτικών αρχηγών . Σε πολιτικό επίπεδο , στις 19 Αυγούστου ο ρωσικός στρατός εισβάλλει στην Αδριανούπολη και στις 14 Σεπτεμβρίου , ημέρα του Σταυρού , υπογράφεται εκεί Συνθήκη που στο άρθρο 10 ορίζει ως σύνορα τη γραμμή Βόλου - Άρτας . Ο Καποδίστριας (1828-1831) αγωνίζεται απελπισμένα ενάντια στα μεγάλα οικονομικά προβλήματα του τόπου . Συναντά μεγάλες δυσκολίες εξ αιτίας της αμάθειας αλλά και του οικονομικού μαρασμού που άφησαν πίσω τους στην ύπαιθρο οι καταστροφές του πολέμου . Παρ ' όλ ' αυτά καταφέρνει να θέσει τα θεμέλια του νέου κράτους . Επιβάλλει την εσωτερική τάξη , εξαλείφει την πειρατεία στο Αιγαίο , οργανώνει τις δημόσιες υπηρεσίες , δημιουργεί τακτικό στρατό και εθνικό στόλο , περιορίζει τα συμφέροντα και τη δύναμη των πλουσίων προυχόντων , θεμελιώνει τη λαϊκή παιδεία - είναι ο εμπνευστής των αλληλοδιδακτικών σχολείων -, φροντίζει για τον εποικισμό των προσφύγων και την ανάπτυξη της γεωργίας και της κτηνοτροφίας κλπ. Στις 29 Σεπτεμβρίου 1831 ο δημιουργός της σύγχρονης Ελλάδας , ο πρώτος κυβερνήτης της, δολοφονήθηκε στο Ναύπλιο μπροστά στην εκκλησία του Αγίου Σπυρίδωνα.

 

Επίλογος

 

Ο Κατσαντώνης, όπως και οι άλλοι οπλαρχηγοί της κλεφτουριάς έγιναν με την ηρωική θυσία τους τα θεμέλια που θα κρατούσαν ακλόνητο και απόρθητο το κάστρο της εθνικής ελευθερίας . Ο ίδιος με την ανεκτίμητη προσφορά και το έργο του για τον αγώνα, πέρασε στο θρύλο και ανυψώθηκε σε φλάμπουρο εθνικής απολύτρωσης. Στάθηκε από τους πρωτεργάτες, αλλά και πρωτομάρτυρες της απελευθέρωσης του γένους από τη σκλαβιά, αιώνιο σύμβολο παλικαριάς και ρωμιοσύνης, ατρόμητος και ασυμβίβαστος με κάθε μορφή τυραννίας και δεσποτισμού . Ο λαός δικαίωσε τους αγώνες και τη θυσία του. Ο ηρωϊσμός, τα κατορθώματά του και ο άδικος χαμός του έγιναν τραγούδια του λαού και πέρασαν μέχρι σήμερα από γενιά σε γενιά υπενθυμίζοντας πως αξίζει κανείς να θυσιάζεται για την πατρίδα. Η προσφορά του Ιωάννη Καποδίστρια και το έργο του για την απελευθέρωση της Ελλάδας από τον τουρκικό ζυγό από όποια θέση , πολιτική ή στρατιωτική κι άν κατείχε , στην Ελλάδα ή το εξωτερικό είναι μεγάλη και αδιαμφισβήτητη . Για τη δολοφονία του αξίζει να αναφέρουμε μόνο δύο περιστατικά και ο κάθε αντικειμενικός παρατηρητής ή ιστορικός αναλυτής μπορεί να βγάλει τα δικά του συμπεράσματα : O Ρώσος πρέσβυς Ριμποπιέρ στην έκθεσή του για η δολοφονία του Ιωάννη Καποδίστρια γράφει ότι δεν έχει καμία αμφιβολία ότι η '' δολοφονική χειρ εξοπλίσθη παρά της Αγγλίας '' και ότι η απόφαση της δολοφονίας του ελήφθη σε πολύ υψηλά επίπεδα και δεν αποφασίστηκε στην Ελλάδα. Όταν ο Μάρκος Μπότσαρης διορίστηκε από την κυβέρνηση στρατηγός, προσκάλεσε όλους τους οπλαρχηγούς του , αγωνιστές που βρίσκονταν στο Μεσολόγγι και τους είπε :

'' Σπαράζεται η καρδιά μου βλέποντας τους συμπατριώτες μου χωρισμένους , όπως νομίζουν πως εγώ , από εγωισμό, επιθυμώ να τους διοικώ. Εμείς παρατήσαμε την πατρίδα μας και τώρα γυρεύουμε να αποχτήσουμε καινούργια . Σας ρωτώ : Μπορούμε να πετύχουμε όσο θα είμαστε χωρισμένοι; Εγώ , πατριώτες μου , δε ζήτησα αξιώματα από τη Διοίκηση κι ούτε αρχηγός σας διορίστηκα . Ένα βαθμό μου δώσανε . Τάχατες κι εσείς όλοι οι καπεταναίοι δεν είστε άξιοι να τον πάρετε; Για να σας αποδείξω πως δε με κατέχει κανένας εγωισμός και καμία δίψα για μεγαλεία και πως είμαι εκείνος ο Μάρκος , που τον γνωρίσατε να πολεμάει στο πλευρό σας , να , εδώ μπροστά σας σκίζω το δίπλωμα της στρατηγίας που μου στείλανε . Και σας ορκίζομαι πως κανένα άλλο αξίωμα δε θέλω από κείνο που είχανε οι πρόγονοί μας κι εσείς οι ίδιοι έχετε. Εμάς , αδέρφια , δε μας απόμεινε τίποτα να μοιράσουμε ανάμεσά μας. Το μόνο κοινό που έχουμε είναι η τιμή και η δόξα . Να ο εχθρός , μας περιμένει ! Στον πόλεμο οπού θ' ανοίξουμε μαζί του θα δοξαστεί και θα τιμηθεί εκείνος από μας, που θα σταθεί αληθινό παλικάρι'.

 

* Ο Κωνσταντίνος Ν. Θώδης είναι συγγραφέας σύγχρονος ιστορικός ερευνητής και διδάσκει την ελληνική γλώσσα και τον ελληνικό πολιτισμό στο Κρατικό Πανεπιστήμιο Σταυρούπολης του Υπουργείου Παιδείας της Ρωσικής Ομοσπονδίας (2004 2013).

 

Βιβλιογραφία

 

Ελληνικός Πολιτισμός - 2, ΥΠΕΠΘ , ΟΕΔΒ - Αθήνα 2001.

Νέα Ελληνική Ιστορία 1204 1985 , Απ. Βακαλόπουλου , Εκδόσεις Βάνιας , Θεσσαλονίκη 2003 .

Θέματα Νεότερης Ελληνικής Ιστορίας , Παντ. Γεωργογιάννη , Πανεπ. Πάτρας , Πάτρα - 2002

Στα Νεώτερα Χρόνια , ΣΤ ' Δημοτικού , ΟΕΔΒ - Αθήνα 2000 .

Σύγχρονη Ελληνική Ιστορία 1453 - 1997 , Δρογίδης Δ. , University Studio Press .

Iστορία του Ελληνικού Έθνους , Η Ελληνική Επανάσταση (1821 - 1832 )

Η άνοδος της ρωσικής δυνάμεως , Ιστορία του ελληνικού έθνους , Απ. Βακαλόπουλου , Εκδ. Αθηνών

Οι Έλληνες κατά τον πρώτον επί Αικατερίνης Β' ρωσοτουρκικόν πόλεμον (1768-1774) , Κοντογιάννης Π . - Έκδ. Καραβία (1989)

Οι άθλοι της εν Βλαχία ελληνικής επαναστάσεως το 1821 , Φωτεινού Η. Λειψία 1846

Η Επανάσταση του Εικοσιένα , 4 τόμοι , Φωτιάδη Δ. , Αθήνα 1971-1972 .

Τα Ορλωφικά , Γριτσόπουλος Τ. , Αθήνα 1967

Η Βαλκανική πόλη 15ος - 19ος αιώνας , Ν. Τόντοροβ , Εκδ. Θεμέλιο , Αθήνα 1986 .

Ιστορία του Ελληνικού Έθνους - Κ . Παπαρρηγόπουλου

Ιστορία της Ελληνικής Επαναστάσεως - Σπ . Τρικούπη

Πολιτική Ιστορία της Νεοτέρης Ελλάδας - Ε . Πρωτοψάλτη

Ιστορία του Σουλίου - Χρ. Περαιβού

Απομνημονεύματα - Φ . Χρυσανθόπουλου Φωτάκου

Το δημοτικό τραγούδι - Κλέφτικα , Αλέξη Πολίτη , Εκδ. Ερμής 1973

Τα ελληνικά δημοτικά τραγούδια , C . Fauriel , Mετάφρ. Δ. Χατζηεμμανουήλ , Εκδ . Τεγόπουλος 1956

Ελληνικά δημοτικά τραγούδια - Ακαδημία Αθηνών τόμος Α' , 1962 .

Εκλογαί από τα τραγούδια του ελληνικού λαού - Πολίτου Ν . Γ , στ ' έκδοση 1969 .

Ελληνικά δημοτικά τραγούδια - Πετροπούλου Δ . , 2 τόμοι , 1958 - 1959 .

Ελληνικά δημοτικά τραγούδια - Μουσική εκλογή , Ακαδημία Αθηνών , τόμος Γ ' , 1968 .

Εισαγωγή εις την λαογραφίαν - '' Τα τραγούδια του λαού '' σελ. 200 - 221 - Μέγα Α. Γεωργίου , 1967 .

Το δημοτικό τραγούδι - Κυριακίδου Στίλπωνος Π . , Εκδ. Ερμής - Θεσσαλονίκη 1978 .

Ελληνικός λαικός πολιτισμός , Τόμος 1ος , Ομάδα Εργασίας , Εκδ . Γνώση , Αθήνα 1985 .

Άρθρο Η φιλική εταιρεία - Η επανάσταση στη Μολδοβλαχία - Θώδη Ν. Κωνσταντίνου , Σταυρούπολη 2007.

 

Thodis N. Konstantinos, Stavropol Russia, 2007

www.ktdrus.gr